मंगलवार, 3 सितंबर 2024

तलाश

तेरे नाम में अक्सर मैं अपना नाम ढूंढ़ता हूँ 

हवाओं की सरसराहट में तेरा पैगाम ढूंढ़ता हूँ 

दुनियाँ ढूंढती है खुदा को मुझे क्या मतलब 

मैं तो बस अपने यार को सुबह शाम ढूंढ़ता हूँ 


और जो पता दिया है किसी उजाले ने तेरा 

अँधेरे में उसको रात भर तमाम ढूंढ़ता हूँ

कर बैठा हूँ गुनाह कर के मोहब्बत मैं यारों

लग जाए कोई मुझ पर भी इलज़ाम ढूंढ़ता हूँ 


इब्लीस भी करता मोहब्बत तो खुदा हो जाता 

नफरतों से क्या होगा उसका अंजाम ढूंढ़ता हूँ 

शराब के प्यालों से जो वफ़ा मिल जाती शायद 

फिर क्यूँ वही पैमाना मैं हर शाम ढूंढ़ता हूँ 


यूँ तो दिखाया था आईना कई बार ज़माने ने 

अपनी सूरत को तेरी नज़रों में हर बार ढूंढ़ता हूँ 

उजड़े हुए बाग का माली हो गया हूँ तो क्या 

कभी तो उसकी रहमत से होगा गुलज़ार ढूंढ़ता हूँ 


ग़ुलाम' को तो इन दिलासों ने ज़िंदा रखा है हुज़ूर 

कैसे गुज़री है उम्र मुश्किल में उसकी तमाम ढूंढ़ता हूँ 

इसी उम्मीद में चल रही है साँसे मेरी अब तलक

के वो खुद चल के आएगा जिसे सरेआम ढूंढ़ता  हूँ 


हरविंदर सिंह 'ग़ुलाम' 

पटियाला, पंजाब 

स्वरचित 



ਜ਼ੁਬਾਨ

ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਹੀਰ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਲਗਦੀ ਏ। 
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਈਮਾਨ ਲਗਦੀ ਏ ।।
ਇਸ਼ਕ ਤੇਰੇ ਇਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਚ ਸਮੋਇਆ। 
ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲਗਦੀ ਏ ।।
ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਲਗਦੀ ਏ।।
ਸਿਫ਼ਤਾਂ  ਤੇਰੀਆ ਕਿ ਕਰੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ।
ਤੂੰ ਪੰਜਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਚੋਂ ਉਠਿਆ ਕੋਈ ਤੂਫ਼ਾਨ ਲਗਦੀ ਏ ।। 
ਕੌਣ ਨੀ ਦੁਨੀਆਂ ਚ ਤੇਰੇ ਰੋਹਬ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼। 
ਤੂੰ ਜੋਧਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰ ਤੇ ਵੈਰੀਆ ਦੀ ਮਕਾਣ ਲਗਦੀ ਏ।। 
ਤੇਰੇ ਆਸ਼ਿਕ ਤੇਰੇ ਤੇ ਫਨਾਹ ਸਦਕੇ ।
ਤੂੰ ਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਰੱਬੀ ਫੁਰਮਾਨ ਲਗਦੀ ਏ ।।
ਕੋਈ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਆਖੇ ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖੀ । 
ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਕੋਈ ਵਰਦਾਨ ਲਗਦੀ ਏ ।।
  ਗ਼ੁਲਾਮ


 

बुद्ध

 

बहुत हिम्मत चाहिए सब कुछ खोने के लिए 

झूठ की बंजर जमीं पर सत्य बोने के लिए 

आसां है बहुत तलवार से दुनियाँ को जीतना

प्रेम की ढाल चाहिए बुद्ध होने के लिए 


देख कर दुःख दर्द दुनियाँ का आह निकले अगर 

दिल में हो दर्द अपने भी मानवता के लिए मगर

छोड़ कर सब राज पाट जंगल जाने के लिए 

सत्य की मशाल चाहिए बुद्ध होने के लिए 


शांति की तलाश में भटक रही है सारी कायनात 

धरती चाँद सूर्य तारामंडल आकाशगंगा सभी 

मानव भी तो तड़प रहा है पार ब्रह्म पाने के लिए 

बस विश्राम ही तो चाहिए बुद्ध होने  के लिए 


देख कर कोई फूल खिलता चेहरा तुम्हारा खिल पड़े 

मुस्कुराहटों में किसी की तेरी ख़ुशी भी मिल पड़े 

भूल कर अपने ग़मों को दूसरे का गम मिटाने के लिए 

धैर्य का पात्र चाहिए बुद्ध होने के लिए 


भिक्षा लेकर खा रहा है 'ग़ुलाम' सदियों से यहाँ 

लेकिन उसको अब तलक भी चैन कोई है कहाँ 

मन की मुक्ति चाहिए आज़ाद होने के लिए 

नियम का दंड चाहिए बुद्ध होने के लिए 


हरविंदर सिंह ग़ुलाम 

पटियाला पंजाब 

मौलिक एवं स्वरचित 


ਅੱਖਰ

ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 


 ਅੱਖਰ ਤੋੜ ਮਰੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ 

ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੈ 

 ਕਿਹੜੀ ਦੌੜ ਚ ਦੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। 


ਲਿਖ ਲਿਖ ਬਰਕੇ ਕਾਲੇ ਕਰਕੇ 

ਦਿਲ ਦੇ ਚਾਅ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦਾ

 ਦਿਲ ਦੇ ਚਾਅ ਦਿਲੋ ਨਾ ਲੱਥੇ 

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਟੇ ਰੋਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।


ਸ਼ਾਇਦ ਕਿੱਸਾ ਕੋਈ ਬਣ ਜਾਵੇ 

ਵਾਰਸ ਦਾ ਜਾ ਹੀਰ ਸਲੇਟੀ 

ਜਾਂ ਫਿਰ ਲਿਖਾਂ ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਕੋਈ

 ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ ਮੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।


ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਸਿਆ 

ਖੌਰੇ ਕਿਹੜੀ ਕਾਰ ਕਰਾਊ 

ਆਪਣਾ ਬਲ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਕੋਈ

ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਕਰ ਹੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।


"ਗੁਲਾਮ" ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਊ 

ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਊ 

ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਹਾਂ ਭਰਿਆ

 ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ: ਗ਼ੁਲਾਮ

ਪਹਿਲਾਂ

 


ਮੇਰੇ ਉਤੇ ਹੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 

ਔਗੁਣ ਸਾਰੇ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 

ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀ 

ਤੰਜ ਮੇਰੇ ਤੇ ਕਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।


ਸੋ ਸੋ ਵਾਰੀ ਉਜੜੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ 

ਇੱਕ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 

ਆਖਰੀ ਗੋਲਾ ਦਾਗ ਕੇ ਆਏ 

ਅਸੀਂ ਉਸ ਜੰਗ ਚੋਂ ਨਸਣ ਤੋਂ  ਪਹਿਲਾਂ 


ਆਪਣੇ ਬਣ ਗੈਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ 

ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਗੈਰਾਂ ਵਾਲੀ

ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਹ ਸਮਝੇ ਹੀ ਨਹੀਂ

ਖ਼ੰਜ਼ਰ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਵੱਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।


 ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਕੱਠੇ ਜੇ ਨਾ ਹੋਏ 

ਇੱਕ ਝੰਡੇ ਦੇ ਥੱਲੇ ਮਿੱਤਰੋ

ਫਿਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਐ 

ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।


ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਕਿ ਹੈ ਤੁਰ ਜਾਊਗਾ

ਉਹ ਤਾਂ ਹੌਕਾ ਦੇ ਕੇ ਸੰਗਤੋ

ਅਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਜਾਊਗਾ

ਸਤਿਗੁਰ ਅੱਗੇ ਖੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।

ਕਾਫ਼ਿਰ

ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਾਕ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ 

ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ 

ਇਹ ਉਡ ਅਸਮਾਨੀ ਚੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ 

ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਬਾਝੋਂ ਨੰਗਾ ਹੈ 

ਇਹਦੇ ਐਬ ਧੋਤਿਆਂ ਧੁਲਣੇ  ਨਹੀਂ 

ਸੌ ਵਾਰੀ ਨਹਾਇਆ ਗੰਗਾ ਹੈ  

ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਮਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ 

ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਹੈ 

ਇਨਹੁ ਲੱਖ ਸਮਝਾਇਆ ਟਲਦਾ ਨਹੀਂ 

ਨਿਤ ਲੈਂਦਾ ਨਵਾਂ ਕੋਈ ਪੰਗਾ ਹੈ 

ਏਦਾ ਬਾਪੂ ਕਹਿਣਾ ਕਲ ਸੁਣਿਆ 

ਜਿਥੇ ਜਾਵੇ ਕਰਦਾ ਦੰਗਾ ਹੈ 

ਦੁਨੀਆਂ ਜਿੱਤਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ 

ਤੇ ਪੱਲੇ ਇਸਦੇ ਬਸ ਸੰਗਾ ਹੈ 

ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ਿਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ 

ਕਿਰਪਾਨ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਮੰਗਾ ਹੈ : ਗ਼ੁਲਾਮ 



ਇੱਕ ਇੱਕ ਬੂਟਾ





ਇੱਕ ਇੱਕ ਬੂਟਾ ਲਾਈ ਜਾਓ 

ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਈ ਜਾਓ 

ਹਰਿਆਵਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਰਕੇ

ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਕਾਈ ਜਾਓ।


ਜਿੰਨੇ ਸਾਹ ਲਏ ਨੇ ਗਿਣ ਗਿਣ 

ਓਨਾ ਤਾਂ ਮੁੱਲ ਚੁਕਾਈ ਜਾਓ

ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਸੌ ਪੁੱਤਾ ਵਰਗਾ

ਅਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਈ ਜਾਓ।


ਰੁੱਖਾਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਨਾ 

ਮੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਈ ਜਾਓ

ਚਿੜੀਆਂ, ਕੋਇਲਾਂ, ਬਾਂਦਰ, ਹਿਰਨਾਂ 

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ ਜਾਓ।


"ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰਕ" ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ

ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਾਈ ਜਾਓ

"ਗ਼ੁਲਾਮ" ਤਾਂ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ ਹੀ ਜਾਣਾ

ਮਿਲਕੇ ਕਦਮ ਵਧਾਈ ਜਾਓ: ਗ਼ੁਲਾਮ

ਬਾਪੂ





ਬਿਨ ਬਾਪੂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਪੁੱਛੇ 

ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ, ਤੇ ਕੀ ਗਮ ਹੈ

ਅੱਜ ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ

ਬਸ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਖ ਨਮ ਹੈ।


ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਾ ਖੜਦਾ ਯਾਰੋ 

ਉਥੇ ਆ ਕੇ ਅੜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ 

ਪਰਬਤ ਜਿੱਡੀ ਓਟ ਸੀ ਉਸਦੀ

ਉਸਤਤ ਲਈ ਲਫਜ਼ ਕਮ ਹੈ ।


ਅੱਖ ਖੁੱਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜੋ 

ਸਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਸੀ 

ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ 

ਆਪ ਉਸਦਾ ਕਿੰਝ ਸਰਦਾ  ਸੀ।


ਪਾਰਸ ਵਟੀ ਹੋਣੀ ਆ ਕੋਈ

ਜਾ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਹੋਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ

ਸਾਡੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ

ਸੱਚ ਦੱਸਾਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਭਰਮ ਹੈ।


ਗ਼ੁਲਾਮ ਤਾਂ ਸਦਕੇ ਤੈਥੋਂ ਸੌ ਵਾਰੀ

ਵਿਿਦਆ ਦਿੱਤੀ ਜੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ

ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜਾ ਜਿਉ ਕੀਤਾ 

ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੇਰਾ ਬੜਾ ਕਰਮ ਹੈ: ਗ਼ੁਲਾਮ

ਅੰਮੀ




ਮੇਰੀ ਮੈਂ ਤੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ

ਮੇਰੀ ਤੈਂ ਤੇ ਅੱਖ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ

ਜਦ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਰਤ ਫੜ ਲੈਂਦੀ

ਤੇ ਮੇਰੀ ਅੰਮੀ ਇੰਜ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।


ਝਿੜਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਹਦ ਨਿਰਾ ਹੈ

ਪਿਆਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘਾ 

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ

ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।


ਚੂਰੀ ਉਸਦੀ ਹੀਰ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ 

ਅੱਜ ਲਿਖਾਂਗਾ ਉਸਨੂੰ ਚਿੱਠੀ 

ਮਾਂ ਬਾਝੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗ ਸੁੰਨਾ 

ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।


"ਗ਼ੁਲਾਮ"ਨਿਮਾਣੇ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪਛਾਣੇ

ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਾਣੇ

ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਜਦ ਮੈ ਖਿਲਾਰੇ

ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਬਰਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ : ਗ਼ੁਲਾਮ

ਕਲਮ


ਤੇਰੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ 

ਤੇਰੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ 

ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਤੂੰ ਕਰਦੈ ਉਸਤਤ 

ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੀਨ ਇਮਾਨ ਨਹੀ ਹੈ।


ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ ਜਾ 

 ਚਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤੇ ਅੜ ਜਾ 

 ਫਿਰ ਵੇਖੀਂ  ਕਿੰਨੇ ਮਿਤ  ਤੇਰੇ

ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।


ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇਰੇ ਦਿਸਦੇ 

ਸਿੰਬਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹੀ 

ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ ਤੈਨੂੰ 

ਆਪ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ।


ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਹੇਕਾਂ ਲਾਕੇ 

ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਰਚਾਵੇ ਆਪ ਭੁਲਾ ਕੇ  

ਸੁਰ ਲੈ ਦੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਕੋਈ 

ਤੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।


ਛੱਡ ਗੁਲਾਮਾਂ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਲੈ

ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾਰੀ

ਸਭਤੋਂ ਉਪਰ ਇੱਕੋ ਹਸਤੀ

ਤੈਨੂੰ ਜਿਸਦਾ ਭਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।